Пан Тадэвуш (Міцкевіч/Ельскі)

Пан Тадэвуш
Паэмы
Аўтар: Адам Міцкевіч
1892
Арыгінальная назва: Pan Tadeusz
Пераклад: Аляксандр Ельскі
Арыгінал лацінскімі літарамі

Спампаваць тэкст у фармаце EPUB Спампаваць тэкст у фармаце RTF Спампаваць тэкст у фармаце PDF Прапануем да спампаваньня!




I
ГАСПАДАРСТВА

ПАЯСНЕННЕ РЭЧЫ ПЕРШАЙ КНІГІ
Сардэчнае слова да дарагой Літвы. Паварот паніча дамоў. Спатканне яго з дзявіцай у пакою і з другою пры абедным сталу. Важная навука Суддзі аб грэшнасці. Увагі Падкаморага над модамі. Пачатак споркі за сабак: Кусога і Сакала. Горкая прымаўка Войскага да мысліўцаў. Апошні Возны Судавога трыбуналу. Узгляд палітычны на тагдашнюю Літву і Еўропу. Ксёндз Рабак

Літва! Мая Айчына! Ты здароўю роўна,
Таквеле той цябе ацэніць, хто, пажыўшы поўна,
Цябе ўтраціў! Цяпер красу тваю я лепей знаю
І апішу, бо цяжка па табе скучаю.
Найсвентша Панна! Што бароніш Чанстаховы яснай,
Свеціш у Вострай Браме ўласнай
І сцеражэш Навагрудак, стары наш горад жылы, —
– Ты помніш, як ратавала мяне із магілы,
Той час, як матулька са слязінай
Маліла аб апеку нада мной дзяцінай,
І я з немачы паўстаўшы хоць на слабу ногу
Бег да Тваіх прыстолаў падзякаваць Богу –
Такім жа цудам нас павернеш у зямельку родну;
Пакуль жа прыйдзе тое шчасце, дай ахвоту годну
Чыстым сэрцам успамінаць: Ласныя горкі края,
Зялёныя лугі гдзе Сіні Нёман праплывае,
Разлогі родных ніў, збожжам маляваных,
Залочаных пшаніцай, жытам пасрэбраных;
Гдзе жоўценька свірэпка, грэчка як снег бела,
Гдзе з краёў дзявочай дзяцеліна села,
А ўсё у зялёных межах, як у стужках мерам –
На ніх сядзяць зрэдка, ціха ігрушы шпалерам.

Сярод такіх ніў, над берагам ручаю,
На прыгорку невялікім, у бярозавым гаю
Стаяў колісь на падмурку шляхоцкі двор драўняны
Свяціліся здалёк сцены пабяляны
Тым больш, прыцёмна зелянявым колеры таполі,
Закрыўшых увосень, калі вецер у полі.
Дом мяшкальны невялікі, но ў нём ўсё прыгожа.
Прасторная стадола, пры ней стагі тры збожжа.
Бо пад страху не змясціўся гадавы ўжатак –
Знаць аколіца багата і родзіць наддатак.
Відна ж тое і з лічбы коп, уздоўж і папярок
Свяцяшчых, як зоркі, на ланя; відна з лічбы сох,
Арушчых учэсня дворскія мусіць папары,
Чарназёмныя палосы і пагной стары,
Упраўны так як у агародзе градкі:
Пэўня ж у дварэ дастатак і парадкі:
Бач і брама стаіць насцеж, здаецца галосіць
Што гасцінна, падарожных у гасціну просіць.

Уласня ж двуконнай брыкай паніч у дарожнам строі
Уехаў і акружыўшы дзядзінец звярнуў пад пакоі.
Высяў з павозу, а коні пакінуты самы
Пашлі звольна шчупаць траву з-пад брамы.
У дварэ пуста: бо дзверы ад ганку замкнуты

На клямкі, і ёны калкамі заткнуты.
Падарожны не бег на фальварак слуг пытаць,
Но сам адчыніў дом – жадаў яго вітаць.
Даўно дому не бачыў, бо ў далёкам месце
Учыўся, і канца наук даждаўся нарэшце.
Убег і вокам хцівым на сценах даўнейшых
Разглядае чула – баш другоў мілейшых.
Той сам усюды спрат, ты самы абіцця
З каторымі любіў гуляць ад павіцця;
Толька як юы меўшы, прасцейшы ніж колісь глядзелі.
І тыя ж самы партрэты на сценах віселі.
Тут Касцюшка у чамарцы кракоўскай, падняўшы вочы ў неба,
Дзержыць меч у двух руках, як да бітвы трэба,
Даляй у польскай шаце
Сядзіць Рэйтан, жалосны па айчыны страце,
Ў руццэ яго нож зверняны да лона,
А перад нім мудры кнігі: Федана, Катона.
Далей Ясінскі, дзяцюк пекны хоць насупны,
Прынём Карсак таварыш яго неадступны.
Пазнаў нават стары загар курантовы,
Стаячы у драўнянай шафе каля алковы,
І з радасцю дзіцячай торгнуў за шнурочак,
Штоб знаёмы Дамбраўскаго пачуць мазурочак…
Бегаў па цэлам доме, пакою шукаў,
У каторам быўшы дзіцям доўгі час мяшкаў.
Ушоў і папяціўся зірнуўшы з здзіўленнем на сцен прыметы.
Была ж бы гэта мяшканне кабеты?
Хто ж бы тут жыў? Дзядзька прэця не жанаты,
А цётка выбыла даўно у горад із хаты.
Гэта ж не ахмістрыні пакой, калі фартап’ян –
На нём нот і ксёнжак ляжыць цалы стан
Нібы бязладна, аднак воку міла!
Не старая мусіць ручка ўсё ж тут палажыла.
Туж і сукенка бела, свежа з калка знята
І да убрання, на крэсла парэнчу разпята.
А на вокнах вазоны з пахучымі зёлкі:
Гераніум, лаўкон’я, астры і фіолкі.
Падарожны стаў пад вокнам, бачыць нова дзіва:
У садзе, на краі гдзе расла крапіва
Цяпер кветны агародчык, сцежкамі абняты,
Поўны букетаў, травы ангельскай і мяты,
Платочак малы, драўняны, у дасені збіты,
Стужкамі стакротак сіяе павіты;
Відаць была і градка свежа палівана;
Ту ж стаяла поўна конаўка бляшана,
Но гдзе ж сама агароднічка вёртка?
Пэўне вышла, бо яшчэ калышэцца хвортка
Парушана от толька, а блізка ей відаць след голай ножкі –
- Мусіць была без чаравіка і панчошкі –
На пяску дробнам, сухом, белым накшталт снегу:
След выразны, хоць лёгкі, узгадна што у бегу
Хуткам аставіла яго малая ножка
Асобы датыкаўшай зямлі таквеле трошка.
Падарожны думаў доўга у аконцы стоя,
Павевам пахучых кветаў грудзі свае поя:
Галаву скланіў нізка аж к фіёлкам долі.
Гнаў цікавым взрокам па сцежках даволі
Аж зноў яго вочы на слядочках сталі,
І мысліў: чые б былі, ад каго паўсталі.

Прыпадкам зірнуў вышай і ту ж на паркане
Стаяла дзявіца – бела ей убранне
Статную пастаць толька аж да персці крые,
Адслоняны рамёны, лебядзіна шыя.
У таком Літвінка быць толька звыкла рана,
Ніколі праз мужчын гэтак не відана,
І хоць сведка не мела, аднак не на прашкі
Злажыла ручкі на грудзі дзеля апранашкі…
Волас у пуклі не развіты, но скручаны у вузёлкі
Дзіўна красіў галоўку, бо ад сонца бляску
Свяціўся як карона на святых абразку,
Не была відна твары – адвярнуўшысь у поле
Шукала кагось вокам, далёка, на доле;
Згледзела, засмяялась, кляснула ў далоні,
Як белы птак ўзляцела з паркану на блоні
І памчала садам праз плоцікі, кветы
І па досцы апёртай аб сцяну гдзе пакой гэты,
Нім паніч пасцярог, убегла праз вокна, ясная бяз конца,
Нагла, ціха і лёгка як светласць мясёнца.
Зануціўшы песню хапіла сукенку, з ней прад люстрам стала;
У тым убачыла хлопца, збледла, сукня ей з рук упала,
Твар падарожнага зрабілася румяна,
Баш воблак, калі з браскам сустрэнецца рана;
Саромны маладзік змружыў і прысланіў вочы,
Хацеў казаць, перапрасіць, но толька пакланіцца нашлось мочы
І павярнуў, а дзявіца загаласіла у тон
Нібы дзіця страхам абнята праз сон.
Спужаўся і падарожны, зірнуў і ей ужо не была,
Вышаў змяшаны пачыўшы як яму моцна сэрца біла,
І сам не ведаў чы спатканне тое варта смеху,
Чы прынесла яму стыд, чы пацеху.
Тымчасам на фальварку ўраз замеціў ктосьці,
Што пад ганак заехаў некі з новых госці.
Зараз узята коні у стайніў і даволі дана
Аброку і сена, як слушне у пана,
Бо судз’я пан, ніколі, ведлуг новай моды,
Не вялеў адсылаць коні жыдам да гасподы.
Слугі вітаць не выйшлі, но не думай уцала,
Каб у доме судз’і служылі нядбала;
Слугі чакаюць пакуль пан Войскі прыбярэцца гарна,
Ён гатовіў для бяседы ўсё гаспадарна,
Заступае места пана ў яго нябытносці,
Войскага рэч сустракаць і забаўляць госці –
Далёкі ён сваяк і прыяцель дому.
Згледзе госця сунуў на фальварак пакрыёму,
Не мог же спаткаць у ткацкам пудармане.
Надзеў затым хутчэй святочна убранне,
Прыгатоўлена учэсне, бо ведама была,
Што к вячэры гасцей прыбудзе сіла.
Пан Войскі, здалёк пазнаўшы, аж рукі разняў
І у голас падарожнага сціскаў і цалаваў.
Зачаліся скоры, мяшаны размовы,
Лет многа змясцілася усе тыя словы
Кароткі, зблутаны у пасмы весці, пытання,
Радасці, уздохаў і новага вітання.
А як пан Войскі здаволіўся жупіць,
То на канцы ўздумаў дзейкі дня аб’ясніць.
Добра мой Тадэуш, (бо так называна
Дзяцюка, як Касцюшку пана,

На памятку што у вайну яго радзіўся),
Добра мой Тадэуш што нам нагадзіўся
Да дому, калі маям паненак веля.
Дзядзька хоча справіць табе вяселле;
Ёсць з чаго выбіраць; у нас таварыства лічна
Праз дзён колькі, бо ідзе справа гранічна,
Кабы кончыць даўні з панам графам спор
І пан граф мае заўтра сам прыбыць у двор.
Падкаморы ўжо прыехаў з дачкамі, з жаною,
Маладзёж пашла у лес бавіцца стральбою,
А старыя і кабеты жніва аглядаюць
Пад лесам і там пэўне на маладзёж чакаюць,
Пойдзем калі хочаш і спаткаем самы
Дзядзьку, падкаморства і шаноўны дамы.

Пан Войскі з Тадэушам пайшлі пад лес дарогай,
І ешча не здаволіўшысь гаманілі многа.
Сонца дабягае апошніх крэсаў неба
Свяціла менш, но шырай, як пад вечар трэба –
Багрова нібы твар гаспадара,
Катораму па працы адпачаць пара.
Ужо па над борам спусціўся круг лучысты,
Вяршэчкі дрэў палаюць, галайко і лісты
І ўсё як зліта разам, а бор аднак цямнее накшталт гмаху,
Хоць сонца над нім чырвона, баш пажар на даху.
Урэшце запала у глыб і бліснуўшы таквеле праз вецце,
Нібы праз акяніц шпары, пагасла на свеце,
І ўнэт сярпы звіняшчыя грамадна у полі,
І граблі сованы па лугох даволі
Сціхлі і сталі; такі звычай у Судзій пана;
У яго працаваць па захадзе заказана.
“Гаспадар света ведаў як доўга дзела рабіць трэба;
Сонца, яго работнік, калі сойдзе з неба,
Час і рольніку іці дамоў з поля”.
Як звык казаць пан Судз’я, а яго воля
Патсціваму аканому была свята,
То тож хоць на вазы збожжа накладаць зачата,
Аднак едуць не поўны сабе да стадолы,
І волікам уцеха што лягчэй коцяцца колы.

Уласна ж з лесу варочалась, весела у парадку
Таварыства цэла; малыя дзеці на пачатку
З дазорцам, патом шоў Судз’я з Падкамарынай,
Подле іх Падкаморы са сваей радзінай;
Панны туж за старшымі, а за німі з боку
Маладзёж абычайна, можа на поў кроку,
Так учыць грэчнасць: да парадку ніхто не прымушаў,
Ніхто мужчын і дам не устаўляў,
А кажды міма волі парадку дзяржаўся,
Бо судз’я у дому з старым абычаем знаўся
І ніколі не пазволіў хібіць у чомсь для веку,
Для розуму, урадзэння з ўладзай чалавеку,
Тым толкам, казаў ён, сям’і, народу слынуць,
З яго упадкам сям’і і народу гінуць…
Прывыкалі к таму ладу слугі дамавыя
І прыездны госць і крэўны і людзі другія,
Як толька пабывалі у судз’і вела мала –
- У яго тым звычаем ўсё падыхала.

Кароткае была судз’і з братунічам вітанне;
Даў яму паважна руку для пацалавання,
І ў скронь пацалаваўшы міла правітаўся;
А хоць праз ўзглонд на госці не многа пытаўся,
Відаць жа была са слёз, каторыя вылотам кантуша
Абцёр скора, як любіў пана Тадэуша.

Услед за гаспадаром усё са жніва і бору
І з лук і з пашы варочалась разам да двору.
Тут чарада авец бэчыць, прэцца на уліцы
І узносіць хмару пылу; далей тырольскія цяліцы
З масянжнымі дзванками вольненька ідуць;
Там з лугу па пакосе мчаць коні і ржуць,
Усё бяжыць к студні, каторай журавель віляе,
Раз-ў-раз скрыпіць і ў карыта ваду налівае.
Судз’я хоць змардаваны, хоць пасярод госці,
Не забыўся гаспадарскай сваей павінносці,
Пабрэў к студні, бо найлепш з вечора, маспане,
Пазнаць гаспадару ў яком абора стане;
Дазору таго судз’я слугам ніколі не паручае –
Прыказку што “панска вока каня тучыць” добра знае.
Войкі з Возным Пратазым, у сені са свечкамі стаялі
І здалося якбы то сабе нешта прымаўлялі,
Бо ў нябытнасць Войскага Возны пакрыёму
Сказаў сталы з вячэрай павыносіць з дому
І паставіць іх скора пасярод замчыска,
Каторага руіны віднелісь пад лесам блізка.
Чаму ж тыя пераносіны? Пан Войскі крывіўся.
Перапрашаў судз’ю, а судз’я дзівіўся;
Но сталася ўжо: позна і трудна парадзіць,
Заволай гасцей перапрасіць, у пустку іх правадзіць.
Возны дарогай цёнгла тлумачыў
Для чога панскі распарадак перайначыў.
У дварэ, баш, задная ізба не мае той вялькосці
Каб магла памясціць столька годных госці;
У замку сень вяліка і скляпенне цэла,
А хоць рыса у адной сцяне, аднак з нею смела;
Вокны, праўда, пабіты, но ў летку без шкоды,
Блізкі же склеп служыць слубам для выгоды,
Так кажучы Войскі маргаў на Судз’ю і відаць была з міны,
Што меў і таіў іныя, важнейшыя прычыны.
На дзве тысячы крокаў замак стаяў за домам,
Аказалы будовай, паважны агромам,
Дзядзіцтва старажытнай радзіны Гарэшкаў;
Дзедзіч згінуў быў у часе краёвых замешкаў,
Маёнткі ўсе знішчоны саквестрамі ураду,
Усялякімі судамі, апекай без ладу
Перашлі у частцы на далёкіх крэўных па кудзелі.
А рэшту вярыцелі раздзяліць захацелі.
Замку жадан не узяў, бо у шляхоцкам стане
Трудна была кошт паносіць на яго утрыманне.
Но Граф, сусед блізкі, далёкі Гарэшкаў сваяк,
Паніч багаты, як вышаў толька з апекі, так
Прыехаўшы з ваяжу упадабаў тыя муры,
Затым, што будта яны гатыцкай архітактуры.
Хоць Судз’і дакумантамі стараўся праканаць,
Што архітэктам быў майстар з Вільні і не Немец знаць.

Досць-жа Граф жадаў замку, а і у Судз’і самога
Радзілася таяж хэнць не ведаць для чога.
Пачалі працэсс у земстве, патом у судзе галоўным,
У санаце, зноў у земстве, у урадзе губэрскам да дзела стасоўным;
Урэшце после вялікіх коштаў і указаў лічных,
Справа вярнулася зноў да судоў гранічных.

Слушне казаў Войскі, што у сені замчыска
Змесцяцца судавыя, да госці з далёк і з блізка;
Сень вяліка як рафактар[1], з высокім скляпеннем
На філярах, падлога сажана каменнямі;
Сцены, праўда, без прыкрас, але мур весь гаран;
Тарчалі кругом рогі яленяў і саран
З надпісам, гдзе і калі ўсе яны пабіты;
Туж мысліўцаў гарбы на каменнях рыты,
І кажны выпісаны стаяў па іменні;
Герб Гарэшкаў Паўкозіч свяціў у скляпенні.

Увышлі госці парадкам і пасталі колам;
Падкаморы найвыжша браў месца за столам;
Яму з веку і старшэнства належыць зашчыт той;
Ідучы кланяўся дамам, старцам і дружыне маладой.
Прынём стаў ксёндз квастар, Судз’я туж пры Барнардыне.
Той сказаў кароткі пацер па лаціне;
Мужчынам подана гарэлка; тагды ўсе паселі,
І халаднік літоўскі маўча жвава елі.
Пан Тадэвуш маладзік, але правам госця
Высока сеў пры дамах обак Ягамосця;
Между нім і дзядзькай адно пазастала
Пустое месца, як будта когась наджыдала.
Дзядзька часта на тое месца, то на дзверы паглядаў,
І як-бы чыёгась прыйсця быў пэўны і чакаў.
І Тадэуш за дзядзькам взрок вадзіў к дзверам;
Што раз на месцы пустом вочы пасвіў сам.
Дзіўна рэч! Кругом твары дзявіц такіх,
Што мог-бы і каралевіч без стыда загледзяцца на ніх;
А Тадэуш там зыркае гдзе не села жадна.
Тое месца ёсць загадка, - маладзёж іх жадае;
Тадэуш разтаргнёны правя слоў не знае,
Ледзве штосьці прамовіў да падкамаранкі,
Не змяняе ей талерак, не лее у шклянкі
І паненак не бавіць праз грэчны размовы,
З каторых-бы пазнана што паніч мястовы.
Цягне яго таквеле, ненціць адно места тое,
Ён напоўніў яго мысляй, затым не пустое.
Па нём бегалі яго дагадкі без меры,
Як после дажджу жабкі у лугавой кватэры;
У мыслях яго адна крулюе пастаць, баш у пагоду
Лялея азёрна, скронь белу падняўша над воду.
Прыпомнілась Тадэушу: ўшэсце да камнаты
Парожнай як тое сядзенне; цікаванне праз квяты
Як праз голавы саседак; разгляданне у вокны садку,
Як цяпер у дзверы сені. Шукаў ён зноў слядку
Памяткі паўсталай па той пекнай ночцы,

Каторая глыбей у мыслі села чым у пяску на дарожцы.
І не смеў падняць вачэй у гору, бо быў пэўны,
Што убачыць на філяры ей прыбор павеўны,
Волас акручаны, у белыя стручкі паабвіваны,
І на грудзях аткрытых ручкі скрыжаваны.

Дана трэцю патраву. Аж Падкаморы пан
Уліўшы каплю віна у шклянку панны Рожы сам,
А малодшай прысунуўшы з талеркай агурочкі
Кажа: “Мушу я вам служыць мае панны дочкі,
Хоць стары і не зграбны”. Памагла мусіць прымоўка,
Бо той сёй з маладзёжы устаўшы пашоў служыць паннам лоўка.
Судз’я з боку кінуў вокам на Тадэуша,
І паправіўшы троха вылотаў кантуша,
Наліў віна і сказаў: “Дзісь звычай паўстаў новы,
Што маладзёж учыцца у сталіцу аддаваць гатовы,
І не спорым: можа сыны нашы і ўнукі
Маюць ад старшых больш ксянжковай наукі;
Но он што я бачу цёнгла па разным прыметам
Не учаць маладзёж у школах жыць з людзьмі, са светам;
Даўней на двор панскі ехаў маладзік не для выгоды;
Я сам лет дзесяць быў дворскім пана Ваяводы,
Войца Падкаморага, без змены –
(Кажучы тое сціснуў Падкаморага за калены);
Ён мяне да паслуг публічных радай учыў,
І пакуль не стаў я чалавекам з апекі не пусціў.
Аб нём памяць дарагую хаваць я вечна мушу,
І што дзень малюся Богу за дабрадзея душу.
І ежалі на яго дварэ не мог скарыстаць
Як другія, за то вярнуўшысь пачаў зямлю араць,
А тыя, больш варты ласкі Ваяводы,
Даслужыліся знатнасці за ўсе працы годы;
Я прынамсь маю карысць гэту, што у маём дому
Ніколі з нарок не хыбіў нікому
Грэшнасцю і чэсцю, і магу сказаць,
Што наукі грэшнасці не латва шукаць.
Не латва, бо не у том рэч каб нагамі многа
Брыкаць зрушна, са смехам вітаць хоць кога:
Такая грэшнасць модна, бачыцца купецка,
Но не наша шляхоцка і не старасвецка.
Грэшнасць усім належыць і кажнаму інна:
Ушак не без грэшнасці і любоў дзяцінна.
І ўзглёнд мужа к жане, людзям для ацэны,
І пана для слуг сваіх – не ест без адмены.
Трэба многа учыцца кабы не зблудзіць
І нікому належнай чэсці не забыць.
Учыліся ж і старыя: Паноў гутаркі водлуг звычаю
Касаліся гісторыі роднага краю,
А перад шляхтай жупілася аб дзейках дамовых і павету;
Тым спосабам брату шляхціцу давана прымету,
Што ўсе аб нём знаюць і не важаць мала,
Так і шляхціц свій абычай дзяржаў дасканала.
Дзісь не пытаў чалавека: які? Хто яго родзіць?
З кім жыў? Што рабіў? Кажны ўсюды усходзіць.
Была не шпег казённы, не нандзар без калошы,
Як той манарх Васпазіан не нюхаў вось грошы
І не хацеў ведаць адкуль яны, з якога краю;
Так цяпер не хочуць знаць чалавека з роду, абычаю!

Досць што важны і стэмпаль на нём харошы,
Дык шануюць прыяцелёў як жыды грошы”.

Тое сказаўшы Судз’я, зірнуў на гасцей з парадку,
Бо хоць у гаворцы яго не бракла толку і статку,
Аднак жа ведаў, што нецярпліва маладзёж таразнейша,
І яго нудзіць размова хоць найразумнейша.
Але ўсе слухалі у мілчэнні глыбокам;
Судз’я як-бы радзіўся Падкаморага вокам,
А той пахвалай рэчы не перарываў
І так веле ківаннем галавы патолю даваў.
Судз’я змоўк, а Падкаморы яму кіў да кіў,
Тагды Судз’я яго пугар і свой кяліх наліў
І дальш казаць стаў: “Грэшнасць рэч уцаля не мала;
Калі чалавек учыцца шанаваць як прыстала
Другіх век, цноты, абычай, урадзэння,
То і свайго разам пазнае значэнне.
Ўшак на шалях каб ўласны ценжар пазнаць,
Трэба на праціўну вагу кагось другога ўзяць
Но панове, варта тая грэшнасць увагі асобнай,
Каторую маладзёж павінна мець для плоці здобнай,
Звлашча калі важнасць дому, фартуны прыметы,
Раз’ясняюць красу роду якойсці кабеты.
Адтуль дарога ласкі і ўсе связі тыя,
Каторымі слылі роды – так думалі старые.
Затым”… Тут Судз’я найважнейша казаць быў гатовы
І кінуў на Тадэуша взрок моцна суровы.
Аж з нячайку бац у табакерку залатую Падкаморы
І кажа: “Мой Судз’я, даўней была шмат горай!
Не ведаў чы мода змяніла і нас старых не многа,
Чы маладзёж лепша, але бачу што цяпер менш злога.
Ах я помніў тыя часы, калі да Айчыны
Першы раз завітала мода францужчыны!
Як раптам маладыя панічыкі з чужых краяў
Наехалі да нас гурмам горш Татар Нагаяў,
Высмявае свайго Бога, веры пракананне,
Абычаі, законы, старае убранне.
Жалосна была бачыць выжоўклых малакасосаў
Гаварыўшых праз нос, а часта без носаў…
Заапатроных у брашуркі і разны газеты,
Гласяшчыя нову веру, права, туалеты.
І мелаж тая чарада і голавы шырокі пропуск
Бо калі Бог караць захоча такі Яго допуск:
Адбярэ перш на перш розум у абывателі.
І так, мудрэйшыя хвірцыкам прэчыць не пасмелі.
І спутаўся як джумы быў цэлы народ,
Чуе сам у нутры хваробы зарод.
Крычана на маднісяў, а брана з ніх прыклад;
Змяняна веру, мову, закан і убрання склад.
Была праўдзіва маскарада, запустна сваяволя,
А после меў прыйці скора пост вялікі – няволя!

Помніў, хоць малы я быў тагды на свеце,
Як да майго бацькі у Ашмянскам павеце
Прыехаў пан Падчашыц у французкам возе.
Першы чалавек у Літве жыўшы на французкай нозе.
Бегалі ўсе за нім як бы за рарогам.
Зайздросцілі таму дому калі перад яго парогам
Станула Падчашыца двуконна дрындулка,
Катора па французку звялася кар’юлка;

Замест лёкаяў дзве сабачкі у пудла сядзелі,
А на козлах як дошка чуды Немец на целі.
Ногі меў ён доўгі, ценькі, як ад хмелю тыкі,
У панчохах, са срэбнымі клямрамі чаравікі,
Парука з касою завязанай у меху.
Старыя на той паязд парскалі ад смеху,
А мужыкі хрысціліся кажучы, што па свеце
Ездзіць нямецкі д’ябал у нямецкай карэце.
Сам Падчашыц які быў доўгаб нам пісаць,
Досць жа можнабы яго да папугі і малпы прыраўняць.
У вялікай паруццы, каторую залатым рунам
Ён любіў зваць, а мы каўтунам.
Тагды калі хто і меў чуцця, што польскае убранне
Пякнейша чым чужой моды малпаванне,
То маўчаў, бо маладзёж запамянтала,
Аб шкодзе культуры і здрадзе прагрэсу крычала;
От якая уладза тагдашняга блуду стала!

Быў той Падчашыц смела загадаў
Што нас перайначываць, цывілізаваць стаў,
Што некія Французы хітрыя, вымоўны
Зрабілі выналезак, што ўсе людзі роўны.
Хоць аб том даўно піша у Божам законе
І кажны ксёндз тое сама правіць на амбоне.
Наука даўно была, ішло аб выпаўненне!
Но тагды панавала такое засляпенне,
Што ніхто не верыў рэчам найстарэйшым у свеце.
Калі іх не вычытаў у французкай газэце.
Падчашыц міма роўнасці ўзяў тытул Маркіжа;
- Ведама, што тытулы прыходзяць з Парыжа
А пад той час там у модзе быў тытул Маркіжа.
Но калі пустая мода змянілася з гадамі,
Той жа Маркіж Дамакратай стаўся между намі,
Урэшце з адменай моды пад Напал’ёнам
Дамакрата прыехаз з Парыжа Баронам,
І каліб жыў даўжэй, без увагі на страту
Перахрысціўся б зноў з Барона на Дамакрату,
Бо Парыж меняе цёнгла, было б толька модна,
А што змысліць Француз Паляку то годна…

Хвала ж Богу, што цяпер маладзежы
Калі і пільна за граніцу, так не для адзежы,
Не затым каб шукаць заканаў у друкарскіх крамарнях,
Альбо учыцца вымовы у парызкіх кавярнях;
Бо цяпер Напал’ён муж мудры і шпаркі
Не дае шукаць моды, бяседы ля чаркі.
Цяпер грыміць зброя, а нам старым сэрцы растуць,
Што аб Паляках на свеце у голас гудуць.
Будзе Рэчпасполіта, калі слава тая –
Заўжды з лаўраў яе дзерава вольнасць вырастае.
Толька жаль, што нам ах! Так цягнуцца леты
У бязчыннасці! А ад нас так далёка прыяцелі гэты!
Так доўга ждаць! Нават цяжка на навіну,
Ойча Рабак (цішай сказаў Барнардыну),
Я чуў, што з за Нёмна ты меў вядомасць;
Можа ведаеш штось аб нашам войску Ягомасць”?
“Нічога, ніц”, атказывае Рабак абаентна.
(Відаць была, што слухаў размовы не хэнтна);
“Мяне палітыка нудзіць; а ежалі з Варшавы
Маю ліст, так аб нашы кляшторны справы,

Барнадыньскі, так штож аб том пры вячэры казаць;
Усё тут свецкія і не цікавасць ім аб гэтым знаць”.
Так кажучы глянуў зызам, гдзе сярод бесяднікоў
Сядзеў госць Маскаль, капітан Рыкоў;
Ён быў стары ваяка, стаяў у бліскай вёсцы на кватэры,
Так Пан Судз’я праз грэшнасць папрасіў яго к вячэры.
Рыкоў еў смачна у разгаворы не ўдаваўся,
Но пачуўшы Варшаву, падняў голаву і так азваўся:
“Пан Падкаморы! Ой Вы! Пан заўжды цікавы
Аб Банапарта, заўжды Вам там да Варшавы!
Гэ Айчызна! Я не шпег, а па польску знаю,
Айчына! Я у том чткі, добра панімаю!
Вы Палякі, я Рускі, цяпер сябе не б’ём,
Бо сціхамер’я, то разам ядом і п’ём.
Часта на аванпостах у нас з Французам была рада,
П’ём гарэлку, а як крыкнуць ура! – кананада.
Рускія прыказкі: біўшы добра і любіць,
Гладзюшы дружка баш па душы – як па шубе біць.
Я кажу, будзе вайна у нас. Да Маёра
Плута, Ад’ютант штабу прыехаў заўчора:
Гатовіцца да маршу! Пойдам чы пад Турка,
Чы на Француза: ой той Банапарт хвігурка!
Без Суворава то ён можа дасць нам гуза.
У нас у палку сказуюць, як шлі на Француза,
Што Банапарт чарадзей; но і наш Сувораў такі сам,
Так і былі ж чары проціў чараў там.
Раз у бітве, гдзе дзеўся? Шукаць Банапарта,
А ён змяніўся у ліса, так Сувораў у харта,
Так Банапарт зноў катом паказаўся,
Да і давай дзерці пазурамі, а Сувораў куцам стаўся.
А бачце ж што зрабілася з Банапарта славы”.
Тут Рыкоў сціх і еў; аж прі паданні чацвёртай патравы
Ушоў слуга і раптам дзверы адчыняна правы.

Увайшла нова асоба, малада, прыстойна;
Ей прыход наглы, ей пастаць дастойна,
Ей строй абярнулі вочы, усе яё віталі,
- Кром Тадэуша – бо мусіць усе зналі.
Стан мела высмуклы, кшталтны, персь павабну,
Сукню дарагую, ружову, ядвабну,
Горс выцяты, каўнерык з каронкі; рукаўкі
Кароткі, а у руццэ круціла вахляр для забаўкі
(Бо не была душна); вахляр золатом куты
Павявая разліваў дошч іскяр суты.
На галаве волас у кругі і пуклі звіваны,
Да ружовымі стужкамі папераплятаны,
У сяродку брылянт нібы закрыты ад вока,
Свяціўся як звязда у касе каметы з далёка;
Словам строй парадны; шапталі інные,
Што быў за збыткоўны на весь і на дні будные.
Хоць сукня каротка, ножак не убачыць,
Бо бегла вельмі шыбка; совалася значыць
Як тыя батлейкі у калядны святы,
Каторых соваюць скрыта хлопцы прыбраўшы у шаты.
Бегла і ўсіх вітае лёгкім паклонам,
Хацела сесць на месцы ей застаўлёнам.

Трудна была, бо крэсал госцям не стала,
На чатырох лавах у рады мясцілася іх нямала,
Трэба была рад парушыць, чы пераскочыць лаву,
Но яна зручна уціснулася меж ніх жвава,
А после памеж радоў сядзячых і столам
Як куля білардова кацілася колам,
У бягу даткнула нашага младзенца;
Учапіўшы фалбану аб чыёсь каленца,
Паслізнулася троха і у том разтаргненні
На Пана Тадэуша усперлася рамені.
Перапрасіўшы яго грэшна, на месцы сваём села
Помяж нім і Дзядзькой, але ніц не ела,
Толька сябе вахлявала, то вахляра тронак
Круціла, то каўнерык з брабанскіх каронак
Папраўляла, то лёгкім дотыкам ручкі
Перабірала пуклі валос і ясных стужак пучкі.
Можа мінут з чатыры пярэрвы у размовах была,
Но памалу гутарка у канцы стала з ціха аджыла,
А патом паслышалісь у поўголас размовы;
Мужчыны разпраўлялі аб дзісейшы ловы.
Асэсар з Рэентам спорылі упарта
За некаго порсткаго і кусога харта,
Катораго Пан Рэент вельмі выхваляў
Даказывая, што ён сам зайца дагнаў.
А Асэсар цвердзіў Рэенту для злосці,
Што харту Сакалу даў ту хвалу хтосьці.
Пытанасяж інных, затым ўсе з кола
Пахвалялі то Кусога, то харта Сакола,
Адны як знаўцы, другія як сведкі.
Судз’я на другом канцы, да новай суседкі
Азваўся з ціха: “даруйце, мы мусілі сесці,
Не можна была вячэры пазней есці,
Далёка у поле галодны госці хадзілі,
Я думаў не прыйдзеш да столу у хвілі”.
Тое сказаўшы, з Падкаморым пры поўным кяліху
Аб справах палітычных гаварыў паціху.

Пакуль на двух канцах стала рабілася ўсё тое,
Пан Тадэуш прыглядываўся незнаёмай, снуў дзела другое:
Прыпомніў ён, што за першым на места ўзглядам
Угадаў, хто сядзе каля яго радам.
Пачарвянеў, сэрца у яго біла незвычайна;
Так і ўсе дамыслы развязалісь тайна;
Мусіць была сужэна каб пры яго боку
Села тая красуля відзена па змроку:
Праўда, паказалася цяпер якбы вызша якая,
Бо убрана, а строй вышыць і змняйшае;
А у гэтай кручы, звіўшыся у сплоты?
Колер мусіў ад лучоў сонца паходзіць,
Бо захад яго на ўсём чырвонасць родзіць.
Твары тагды не згледзеў, вельмі скора знікла,
Але думка твар красулі адгадываць звыкла,
Мысліў што пэўне чорны у ей вачата,
Бела твар, а усты красны як вішні блізнята:
Усты, вочы і твар нашоў падобны у гэтай,
Но у веку хыба разнілася з той кабетай;
Агароднічка здавалася як малада дзявіца,
А пані тая статна, зрэла маладзіца.
Но маладзёж красы матрык не пытае,
Ей была жанчына так і маладая,
Хлопцу кажна пекнасць здаецца равясніцай,
А невіннаму кажна каханка дзявіцай.

Тадэуш хоць блізка двадцаць год сабе лічыў,
І ад дзяцінства у Вільні вялікам месце жыў,
Меў аднак ксяндза за дазорца, што яго сцярог
І к даўнейшай строгасці прыўчаць мог.
Затым Тадэуш у стораны свае радзінны
Прывёз душу чысту, сэрца жыва і мыслі нявінны;
Але разам і не малу хэнтку да сваяволі.
Перш наперш задумаў даць свабоду волі;
Ужываць сколька можна у той час спакойны,
Бо ведаў што малады, рэзвы і прыстойны;
А у спадку яму далі здароўя радзіцы.
Называўся Сапліца, а ўсеж Сапліцы
Як вядома крэпкі, атылы і сільны,
Да жаўнеркі так веле, да наук менш пільны.

Тадэуш ад родзічаў сваіх не адстаў,
Добра ездзіў на кані і пяхотам драў.
Туп не быў, но і за науку не хапіўся,
Хоць дзяцька на выхаванне ўцаля не скупіўся.
Ён радней гуляць са стрэльбай, чы шабляй махаць;
Ведаў што да войска менася яго аддаць,
Што у тэстаменце бацькі такая была воля;
Дык шукаў за бубнам седзячы у школе.
Але дзядзьцы захацелася той замер змяніць,
Справадзіць братаніча і яго жаніць
Даўшы гаспадарку; абяцаў на пачатак
Выдзеліць малую вёску, а патом цалы свой дастатак.

Тыя ўсе Тадэуша цноты і залеты
Сцягнулі взрок саседкі, уважнай кабеты.
Змерала яго пастаць кшталтну і высоку,
Яго рамёны сільны, яго грудзь шыроку,
І у твар зірнула, з каторай вытрыскаў руменяц
Як толька з ей вачыма спадкаўся младзенец;
Бо ад першай баязні саўсім волен стаў,
А у взроку яго смелым баш агонь палаў,
Тож глядзела і яна і чатыры вочы здатны
Гарэлі проціў сябе як свечкі раратны.
Яна перша па французку зачала размовы;
З гораду вярнуўся, са школы, дык аб ксёнжкі новы,
Аб аўтароў пытала Тадэуша зданя
І з атветаў выцягівала новыя пытання;
Але ж як аб малярстве стала гаварыць,
Аб музыца, танцах, як разьбу рабіць;
Так даказала тым што знае роўна пэнзаль, ноты і друкі;
Тадэуш аж аслупеў бачучы столька наукі,
Каб не астацца у дурнях вельмі баяўся,
І мэрам школьны блазан перад учыцелем, якаўся
Шчасцем што учыцель ладны і не строгі;
Дагадалася суседка прычыны яго трывогі,
Стала казаць аб рэчах менш трудных:
Аб вейскаго пажыцця клапотах нудных,
Як бавіцца трэба, час доўгі дзяліць,
Кабы на ўсі вясялей можна была жыць.
Тадэуш атказываў смела і рэч ішла далей,
У поў гадзіны былі ўжо саўсім пауфалей;
Зачаліся нават малыя спрэчкі і жарты, як трэба,
Урэшце яна палажыла перад нім тры галачкі з хлеба,
Тры асобы на выбар; узяў найбліжшую з гэнай траянкі,
А на тое зморшчыліся дзве падкамаранкі.

Саседка засмяяўшысь нічога не сказала,
Каго тая шчасліва галка азначала.
Іначай бавіліся на другом канцы стола,
Бо там узмагліся нагла староннікі Сакала,
На парт’ю Кусога без літосці узселі,
Спор быў жаркі, аж патравы астатняй не елі,
Толька паўстаўшы пілі і кажны у клутню удаўся,
А найбольш пан Рэент, як цецярук разбалбатаўся;
Зачаўшы ён раз сваё без прэрвы ўсё такуе,
І ўсяк скрыўляясь, славамі рэч малюе.
(Пан Рэент Балеста калісь адвакатам быў,
За то званы казнадзеям што крывіцца любіў).
Цяпер рукі пры баках, заткнуў у тыл локці,
З пад рамёнаў выткнуў пальцы і доўгія ногці,
Прадстаўляе два смычы хортаў, от якім абразам
Канчаў свой разказ: “Вычга! Пусцілі мы разам
Я і Асэсар у месце, як два куркі дубальтоўкі
Спускаюць адным пальцам без астаноўкі;
Вычга! пашлі; заяц як струна шмык! у поле,
А пальцы яго дзіўна удаваць хортаў сталі).
Сабакі туж і гэт ад лесу шмат адагналі:
Сакол на перадзе, порсткі пес, гарачы без патолкі,
Перагнаў Кусога, на палец, от столькі,
Я знаў што спудлую; шарак грач не ляда,
Чхаў нібы проста у поле, за нім сабак грамада;
Грач шарак! зчуўшы хортаў сабраўшыхся да купы,
Пстрык казёлка на права, за нім сабакі глупы,
А ён зноў файт у лева, як вытня два сусы,
Псы за нім файт на лева, ён у лес, а мой Кусы
Цап!!”. Так крычучы пан Рэент к сталу пахыліўся,
Да другой яго стараны з пальцамі дабіўся
І “Цап” враснуў Тадэушу над самым яго ухам;
Тадэуш і суседка таго крыку выбухам
Спужаны знянацка пасярод размовы,
Адвярнулі мімавольна ад сябе галовы,
(Якбы вярхушкі дрэў што злучаны сполам
Блізка сябе быўшы устэч нагла папяліся),
А дзве твары адным руменцам абліліся.

Тадэуш каб не здрадзіць свайго растаргнення,
Кажа: “Праўда мой Рэенце, праўда без вантпення,
Кусы хорт пекны, кшталтны, калі б толька хвытны…”
“Хвытны? крыкнуў пан Рэент, мой хорт фаварытны
Каб не меў быць хвытны?” Дык Тадэуш знову
Цешыўся што так пекны сабака не мае нарову,
І стаў будта вельмі жалаваць,
Што не меў часу яго цноты лепш пазнаць.

На тое уздрогнуў Асэсар, пусціў з рук кялішак
І уткнуў у Тадэуша ўзрок як базылішак.
Асэсар менш крыклівы і меней рухавы
Ад Раента, шчуплейшы і малы з паставы,
Но страшны на вечарынцы, радзе і сайміку,
Бо казалі мае жала у сваём языку.
І так даўціпныя жарцікі умеў прыкладаць,
Што можна б у каляндары іх надрукаваць:
Усе зласлівы, востры. Колісь чалавек дастатні,
Но маёнтак сваіх бацькаў і братні
Прагуляў фігуруя на велікам свеце:
Цяпер стаў на каронну службу, каб значыць у павеце.

Любіў вельмі мысліўства для мілай забавы,
А можа за тым што голас трубкі і відак аблавы
Прыпаміналі яму леты маладыя,
Як меў стральцоў багата, сабагі легія;
Цяпер са ўсей псярні таквеле два харты жывуць,
Да і то аднаму саўсім ганьбу даюць.
Трэба і тое ведаць, што ён Талімене
Падслужываў і нібы кахаўся у ней шалене,
Дык яму стала жудка і думаў: лепей бы была марудзіць,
А то баш, яна другую ўжо рыбку вудзіць.
У той мыслі збліжыўся і звольна глядзячы фаварыты
Кажа з усмехам, а быў то смех ядавіты:
“Слаўну Акадэмію маеце Панове у Вільне,
Но з катэдры аб хортах мусіць учаць мыльне,
Іначай судзяць аб ніх Кракаў і Варшава
І наша весь. У нас ёсць прыказка цікава:
Хорт без хваста як шляхціц без ураду;
Хвост хортам памагае гнаць да ладу,
А Пан кусасць уважаеш за добру прымету?
Зрэшты можам на Цётку Панску здаць квест’ю гэту.
Хоць Пані Талімена мяшкала у сталіцы,
І нядаўна прабывае у нашай акаліцы,
Аднак лепш маладых мысліўцаў у ловах дагодзіць,
Так то наука сама з гадамі прыходзіць”.

Тадэуш, на катораго з нячайку паў
Такі гром, паўстаў змяшаны і хвільку маўчаў
Гледзячы на салюбоўніка у страшнам, строгам гуморы.
Аж шчасцям двойчы кіхнуў Падкаморы.
“Віват!” крыкнулі ўсе; а ён кланяцца ўсім стаў
І звольна пальцамі у табакерку даў.
Табакера залатая, з брылянтаў аправа,
А пасярод ей быў партрэт караля Станіслава.
Сам кароль войцу Падкамораго яё дараваў,
А па бадзьцы Падкаморы як спадак важны узяў
Дзвон у яё значыў, што хоча гаварыць,
Замоўклі ўсе і ніхто не смеў уст атварыць.
Он прамовіў: “Вяльможна Шляхта, Браты Дабрадзеі,
Для папісу мысліўскаго ёсць таквеле кнеі;
Судзіць такіх спраў дома, ніяк мы не можам
І пасядзэнне наша на заўтра адложым.
Я дальшых спорак старонам нават не пазволю;
Возны! дай знаць што адкладываем справу на заўтра у поле.
Заўтра Граф з цалым мысліўствам прыедзе,
І Вашаць Судз’я з намі рушыш, мой суседзе,
І Пані Талімена, Паненкі і Пані,
Будам ўсе на вялікам, раднам паляванні;
Такжа і Пан Войскі ад таварыства не адстане у дому”.
Тое кажучы табакерку падаваў старому.

Войскі на канцы вострам сярод лаўцоў сядзеў,
Вочы змружыўшы слухаў, казаць не хацеў.
Маладзёж не раз пыталася аб яго здання,
Бо ніхто над яго не знаў паляванне,
Но ён моўча шчыпту ўзяту з табакеры важыў з укоса
У пальцах і доўга думаў пакуль пацягнуў да носа,

Кіхнуў, аж цэла ізба залягла эхам,
І патрасая галавою выгаварыў з горкім усмехам:
“О, якія ж для мяне смуткі і дзівы!
Штобы аб том сказалі старыя мыслівы?
Бачучы як столька шляхты, столька паноў госці,
Маюць судзіць споры аб сабачам хвосце;
Штобы сказаў на тое стары Райтан, калі б жыць ён мог?
Вярнуўся б да Ляховіч і у гробе б лёг!
Што б сказаў Ваявода Несялоўскі стары,
У катораго і цяпер першыя у свеце агары,
І мае стральцоў дзвесце абычаем Панскім,
Да сто вазоў сецей у замку Варанчанскім,
А столька ўжо лет як мніх у сваём дварэ сяздіць
І на ніякам паляванні, прошаны, не хоча быць;
Самому Белапятровічу саўсім атказаў,
Бо і што ж бы на нашых паляваннях страляў?
Пекна б была слава калі б Пан такі
Ведля дзісейшай моды ганяў шаракі.
За маіх часаў, панове, на языку стралецкім
Дзік, мядзведзь, лось, воўк быў зверам шляхецкім,
А звер нямеўшы клоў, рогаў і пазураў
Аставаўся для платных слуг і дворскіх цюраў.
Ніводзін Пан не захацеў бы ўзяць у рукі стрэльбы той,
Каторую зганьбілі сыплючы дробны шрот на набой!
Праўда, трымана харты, бо варочаясь з палявання бывае,
Што з пад каня бедны заяц памыкае.
Тагды для забаўкі за нім пускана смычы
І конна за німі гналі малыя панічы
Перад вачыма бацькоў, каторыя пагоні тых
Якбы і не бачылі, штож спорыць аб ніх!
Затым нех Ясна Вяльможны Падкаморы рачыць
Вярнуць свае прыказы і нех мне выбачыць,
Што не магу ехаць на такое паляванне,
На каторам ніколі мая нага не паўстане!
Я завуся Грачэха, а ад караля Леха
Жадан за зайцамі не ездзіў Грачэха”.

Тут смех маладзёжы мова Войскаго заглушыў,
Устана ад столу; першы Падкаморы рушыў,
Яму з веку і старшэнства належыць зашчыт той.
Ідучы кланяўся дамам, старцам і дружыне маладой.
За нім шоў квастар, Судз’я туж пры Барнардыне,
Судз’я пры парозе даў руку Падкамарыне,
Тадэуш Талімене, Асэсар Крайчанцы,
А Пан Рэент на канцы Войской Грачэшчанцы.

Тадэуш з сколькімі гасцьмі пашоў да стадолы,
Чуўся памяшаны, злы і невясёлы,
Разбіраў у мыслях быўшыя здарэння:
Тая стрэча і на вячэры пры боку саседкі сядзенне;
Найбольш яму слова “Цётка” каля вуха
Звінела цёнгла нібы напрыкрана муха.
Прагнуў у Вознаго лепей разпытацца
Аб Талімене, но не мог спаткацца;
Войскаго такжа не бачыў, бо ўраз па вячэры
Слугі пашлі за гасцьмі на іх кватэры

Каб усё прыгатаваць ім добра для спачынку.
Старыя і дамы спалі у дворскам будынку,
А Тадэушу сказана, каб па гаспадарскай волі
Размясціў маладзёж на сене у стадоле.

За поўгадзіны была так глуха у цэлым дворы,
Як калі перазвоняць на пацер у кляшторы;
Цішу тую голас варты толька прарываў.
Ўсе паснулі. Судз’я аднак не спаў,
Бо гаспадару трэба ж думаць аб выправе
У поле і як у дому дагадзіць забаве.
Даў прыказы аканомам, вайтам і гуменным,
Пісарам, ахмістрыні, стральцам і стаенным,
І мусеў рахункі ўсе дзённы разглядаць.
Нарэшце сказаў Вознаму, што пара уж спаць.
Яму Возны развязаў пас слуцкі, пас літы,
Пры каторам свецяць густа кутасы як кіты;
З адной стараны златаглоў у парпуровы квяты,
На выварат ядваб чорны, пасрыбраны у краты,
Пас такі можна класць на патрэбу усяку:
Златаглоў на святкі, ядваб у жалобу яку.
Толька возны умеў той пас вязаць і складаць:
Уласне ж рабіў тое і кончыў казаць:

“Што ж злога што паставілі сталы у замчыску,
Ніхто на том не страціў, а Пан будзеш у зыску;
Бо прэця аб той замак усё ж вядзецца справа.
Мы сягодня да замку маем сваё права,
І міма стараны праціўнай вяліку заядласць,
Дакажу што замчыска мы узялі у пасядласць.
Усяк хто да замку вячэраць запрашае госці
Даводзіць што там мае уласнасць, а не хтосьці,
Нават сведкі праціўнікаў прыгодны для нас,
Я помню была тое колісь ўжо не раз”.
Судз’я заснуў, а Возны ціха вышаў з сені,
Сеў пры швечцы і выняў ксёнжачку з кяшэні:
Каторая заўжды служыла як Алтарык Злоты
У дому і у дарозе яму для ахвоты.
Трыбунальскі гэта меты “вакандай” празваны.
У ніх парадкам судавым пазапісываны
Тыя справы, што Возны сам вызваў перад судамі,
Прастым людзям ваканда здаецца імён спісам,
Но Вознаму яна успанялым спраў зарысам.
Дык чытаў і думаў: Агінскі з Вісгірдам,
Дамініканы з Рымшай, Рымша з Вішагірдам,
Радзівіл з Варашчакай, Гедрайц з Рудалтоўскім,
Малеўскі з Міцкевічам і урэшце Сопліца з Графам.
Пераглядае ўсё тое не трафам
Прыводзіў сабе на памяць ўсе вялікі справы,
І сталі яму у вачах: суд, староны і сведкі цікавы;
І бачыў сам сябе у жупане белым,
У гранатовым кантушу перад трыбуналам цэлым,
Як адной рукой апёрты на шаблі, другою на стале
Прызывая стораны казаў: “Уцішцеся ўсе!”
З такімі думкамі кончыўшы пацер вячэрні, памалу
Заснуў апошні у Літве Возны трыбуналу.

Такія былі забавы, споры у оны лета
Сярод ціхай всі літоўскай; калі рэшта света

Танула у крві і слёзах, калі той муж вайны Бог
Акружоны збройным войскам з галавы да ног,
Упрогшы у свій рыдван арлоў златых і срэбрных,
Ад пушч Лібійскіх да Альп паднебных
Пускаў гром за громам: у піраміды, у Табор,
У Марэнга, Улм, Пустэрліц. Звыценствы і забор
Беглі перад нім, за нім. Столькіх дзел слава
Бярэмянна імянамі рыцараў, цікава
Ішла ад Нілу з гукам на поўнач, пакуль ля Нёмна
Не адперла яё Москвы сіла агромна,
Бараняшча Літву зялеза мурамі
На весць страшну для Рассеі як заразы знамя.

Прэцяж не раз навіна, нібы камень з неба,
Спадала у Літву; часта дзед прасіўшы хлеба,
Без рукі, альба нагі, дастаўшы сколька можна
Стаяў і азіраўся кругом астарожна,
А як не убачыў маскоўскіх жаўнераў,
Ані ярмолак, ані чырвоных каўнераў,
Тагды прызнаваўся за лег’яністу,
Што прынёс старыя косці у зямлю айчысту,
Каторай ўжо бараніць не мог – як жа яго той час цала
Сямейка Панска і яго чалядка сціскала,
Заліваясь слёзамі! а ён сеўшы за сталом ўраз
Вёў вой дзіўнейшы ад баек разказ:
Аб Янарала Дамброўскам што з Валоскаго края
Зараз з войскам у Польшчу пераступае,
Як ён землякоў грамадзіць на Ламбардскам поле,
Як Князевіч дае прыказы аж на капітолі,
І ваяка, выдзертых патомкам Цазараў
Кінуў у вочы Французам сто крвавых штандараў;
Як замчаў Ябланоўскі там дзе перац расце,
Гдзе робяць цукар і у вечнай вясне
Цвітуць лясы пахучы, гдзе з лег’яй Дунаю
Водз наш мурынаў громіць і тэнскніць да краю.
Мовы старца кружылісь усюды пакрыёму;
Дзяцюк калі іх зчуў, знікаў нагла з дому,
Лясамі і багнамі скрадаўся таёмна,
Гнаны праз Маскалёў, скакаў у воды Нёмна
І нырцом да берагу ксензтва Варшаўскаго плыў,
А там ўжо вітаны міла за “калегу” слыў.
Но пакуль пашоў, ускочыўшы на узгорак з камення,
Кажа Маскалём праз Нёман: “да абачэння!”
Так перакраліся: Гарэцкі, Пац і Абуховіч,
Межаеўскі, Брахоцкі і Барнатовічы,
Купсць, Гедымін і другія – да хтож іх злічыць;
Астаўлялі бацькоў і зямлю кахану,
І маёнткі, каторы на казну услед забірана…

Часам у Літву з чужога кляштору, кватар, як яго звана,
Прышоў і пазнаўшы бліжэй двару Пана
Паказаў яму газэту выпароўшы яё з шкаплера:
Там стаяла выпісана і лічба жаўнера,
І водзаў вайсковых і бітвы іх знаны,
Гдзе каторы звыценжыў альба пахаваны.
После многіх лет першы раз радзіна
Мела гэтак весць аб жыцці, хвале, смерці сына;
Надзявана жалобу не смее казаць
Па ком яна; аднак умелі адгадаць
Суседзі; і толька ціхі паноў смутак
Альба радасць былі знакам іх чутак.

Такім квастарам тайным быў Рабак падобна
Часта ён з панам Судз’ёю гаварыў асобна,
Заўжды па тых размовах якаясь навіна
Разышлася у суседстве. Пастаць Барнардына
Паказывала, што мніх той не знаўша у каптуры
Хадзіў і не у кляшторным састарэўся муры.
Меў ён над правым вухам, троха ніжай скроні,
Шраму, выцятай шкуры у шыракосць далоні,
І у барадзе след нядаўні ад пікі, чы па стрэле,
Ран тых не дастаў пэўна чытая мшал у касцеле.
Але не толька яго грозны взрок і блізны
Но і сам рух і голас меў штось з жаўнершчызны.

У мшы, пры алтары калі з паднятымі рукамі
Абярнуўся да народу каб казаць “Пан з вамі”
То звыкла так зручна скруціўся адным разам,
Якбы у радох войска, за вадза прыказам,
А словы літургіі сказаў такім тонам
Да люду, як афіцэр перад швадронам:
Пасцерагалі тое і хлопцы, мшальны паслугачы,
Справы тожа палітычны знаў Рабак інашай
Ніж Святых жывоты, а едучы па квэсце
Часта станавіўся у павятовым месце;
Меў там поўна інтарэсаў: то лісты адбіраў,
Каторых ніколі пры чужых людзях не чытаў,
То пасланцоў моўчкам слаў у месцы невядомы,
Ездзіў цёнгла па ночы у двары знаёмы,
З шляхтой меў якіясь шэпты уставічны.
Вытаптаў кругом вёскі акалічны
І у карчмах з мужыкамі многа разпраўляў
Аб чужых краях, што таквеле знаў.
Цяпер як ўсе спалі, к судз’і пайці мог
І доўга жупіў. Выходзячы асцярог
Што не будзе на мшы аблаўнай, бо заўтра нядзеля
І ён мусіць у парафяльнам научаць касцеля,
Но будзе павароту стральцоў у карчме чакаць
А як скора не вернуцца, прыток іх шукаць.

Канец першай кнігі.

  1. Рафактаром завуць вялікую ізбу па кляштарах, гдзе законнікі сходзяцца есці